Index
Srpska Crnja
Kultura
Crnja Kroz Slike
Spom. nasledje
Goran Savin sajt
Srpske Pesme
Sport
                                        Srpska Crnja se nalazi u centralno-istocnom delu Banata na geografskim koordinatama; 45-43-21 Sever   -   20-41-54 Istok
KRATKA ISTORIJA SRPSKE CRNJE
Srpska Crnja se prvi put pominje u Srednjem veku (1373 god.), pod imenom Corna, Godine 1482. pominje se Crno Seliste (danas Menos), a 1528. godine, na najstarijoj karti Ugarske, ubelezena je kao vece naselje. U XVI veku Turci zauzimaju Banat (1552.) i u Crnji formiraju svoje naselje na Menosu. Prvi delimicni popis stanovinstva je iz turskih vremena (1660. god.) kada se pominju jedan svestenik i nekoliko imucnijih ljudi u selu. Tada je vec postojala crkva.
Velika bitka izmedju hriscanske carske vojske, koju je predvodio knez Fridrih Avgust, i turske vojske na celu sa sultanom Mustafom, odigrala se 26.08.1696. godine u blizini Crnje, u delu hatara koji se danas zovu Seles i Endres, na reci Begej, koji je u to vreme tuda proticao. Srpske cete predvodio je Jovan Monastirlija.
Carski vojnici i granicari (militari), koji su ucestvovali u borbama protiv Turaka kod Slankamena (1691), Srpske Crnje (1696) i Sente (1697), naselili su se 1698. godine u Crnji. Tada je naseljeno 13 porodicnih zadruga Srba i Crnogoraca. Mnoge crnjanske porodice vode poreklo od ovih granicara (militara), koji su proteravsi Turke dosli na crnjansku gredu.
Pocetkom XVIII. veka (1716) u Crnju dolaze austrijski inzenjeri, koji premeravaju hatar i formiraju naselje i ulice, usoravaju kuce, koje su bile razbacane na sve strane. Od 1718. godine Crnja vise nije pod turskom upravom, vec pripada Austriji. Godine 1753. izvrsena je kolonizacija Crnje. Iz mesta Semialj (danas u Rumuniji) preseljeno je 68 srpskih porodica, sa oko 500 clanova, a sa njima i manji broj Rumuna.
Krajem XVIII. veka (1790.), naseljeno je na zapadnoj strani Crnje 55 porodica Nemaca iz Zombolja. Od tada se stari, veci deo naselja zove Srpska Crnja, a novi Nemacka Crnja. U to vreme pukovnik Cekonic, poreklom Hrvat, prvo dobija za zasluge a zatim kupuje najveci deo hatara Srpske Crnje.
U prvoj polovini XIX. veka, naseljen je manji broj Madjara, najvise na majurima i salasima grofa Cekonica, koji je vec tada posedovao 30.000 jutara zemlje. Prema podacima iz 1836. godine ukupno je Crnja imala 4.370 stanovika, od toga Srpska Crnja 2.832, a Nemacka Crnja 1.538.
Popis stanovnistva 1878. godine pokazuje da u Srpskoj Crnji ima 770 kuca i 3.800 stanovnika, u Nemackoj Crnji 260 kuca i 2.600 stanovnika. U velikom pozaru, koji je izbio 1886. u Nemackoj Crnji, a prosirio se na Srpsku Crnju, izgorelo je 250 kuca.
U XX. veku (1920. godine) osnovano je novo naselje, severno od Srpske Crnje, pod nazivom Vojvoda Bojovic. Naseljavanje je izvrseno u periodu 1920-1024, kada je izradjeno 400 kuca. U njih se uselilo 30 dobrovoljackih porodica iz Prvog svetskog rata, ostalo su bili kolonisti iz Crnje, Klarije i Rumunije. Poslednja kolonizacija Srpske Crnje, bila je 1945. godine, kada se u napustene nemacke kuce uselilo 400 srpskih porodica, sa 2000 clanova iz bosanske Krajine (okolina Kljuca i Mrkonjicgrada). Posle Drugog svetskog rata, sva tri naselja: Srpska Crnja, Nemacka Crnja i Vojvoda Bojovic, spojena su u jedno pod nazivom: Sprska Crnja.
Najveci broj stanovnika (8.200) imala je Srpska Crnja 1948. godine. Granicni prelaz prema Rumuniji otvoren je 1970. godine i od tada se mesto nalazi na medjunarodnom putu Zrenjanin - Temisvar. Prema popisu iz 1991. Srpska Crnja je imala 5.000 stanovnika, a prema podacima iz 2002. godine 4.400 stanovnika.
SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA
O vremenu gradnje hrama u Srpskoj Crnji postoji nedoumica. Prema S. Borovskom, sazidan je 1775 godine. Medjutim, zapis u kartusu ispod cerskih dvera, pronadjen prilikom obnove crkve 1892 godine govori da je crkva podignuta 1788 godine. Gradjevina je uobicajeno jednobrodna, veoma izduzene osnove. Apsida je polukruzna, dok je zvonik nizak sa isturenim tremom, odnosno dva stuba koja drze u zoni krovnog venca trougaoni timpanon. Zidne povrsine jednostavno su obradjene sa plitkim pilastrima izmedju prozora. Krovni venac je jednostavno profilisan. Unutrasnjost je polublicasto zasvedena. Hor nose dva stuba a ograda je uradjena od niza drvenih balustrada. Ikonostas sa baroknim duborezom slikao je nepoznati slikar 1787 godine.
Osamnaest ikona na ikonostasu, pevnicama i tronovima ia 1853 godine rad su Djure Jaksica najznacajnijeg slikara srpskog romantizma. I ako pripadaju njegovim ranim radovima u kojima je osetna tendencija da se postigne slicnost sa ikonama Konstantina Danila, crnjanske ikone znacajne su medju relativno malobrojnim Jaksicevim dlima iz oblasti crkvenog slikarstva.
Djura Jaksic je tokom 1852 i 1853 godine zapoceo zamenu ikona ali nije zamisao izveo do kraja. Krajem XIX veka, 1892 godine, obnovu odnosno delimicno preslikavanje ikonostasa izvrsio je J. Riger iz Temisvara.
Na Jaksicevim ikonama vidi se jedini primer "Djackog imitiranja" Konstantina Danila u to vreme cuvenog slikara iz Velikog Beckereka, danasnjeg Zrenjanina. Njihova vezanost za Danila mogla je da proistekne ne samo iz zahteva crnjanskih mestana vec i kao uslov samog paroha, Jaksicevog oca Dionisija, osvedocenog postovaoca Danilove umetnosti. Danilovo crkveno slikarstvo tada je bilo uzor lepote i merilo ukusa, zbog cega je niz slikara radeci na teritoriji Banata moralo da se prilagodjava narudzbinama koje su trazile izricito oponasanje. Zvuci paradoksalno Jaksiceva uzgredna ali vazna primedba da svestenici nisu delili misljenje Banacana o popularnosti Danila, verovatno zaziruci od njegovog nazarensko-katolickog ikonografskog programa. "Od nasih svestenika redak je koji poznaje Danijelove ikone a da ne vice na njega, pise Jaksic u "Uspomenama". Sa Jaksicem se dogodilo obrnuto. Pokusavajuci da zadovolji narucioce i trudeci se da oponasa Danilov ikonopis, sto mu u stvari nije polazilo za rukom, doziveo je da mu crnjani ikonu Bogorodice s Hristom ostete, "na tri mesta raspore".
JAKSICEVE IKONE U CRNJANSKOJ CRKVI KOJE SU RADJENE 1852-1853. godine:
  1. SVETI NIKOLA, ulje na platnu (44x105cm). Prestona ikona na ikonostasu.
  2. BOGORODICA SA HRISTOM, ulje na platnu (44x105cm). Prestona ikona na ikonostasu.
  3. HRISTOS, ulje na platnu (44x105cm). Prestona ikona na ikonostasu.
  4. SVETI JOVAN PRETECA, ulje na platnu (44x105cm). Prestona ikona na ikonostasu.
  5. APOSTOL PETAR, ulje na platnu (52x99cm). Ikona na juznim dverima ikonostasa.
  6. APOSTOL PAVLE, ulje na platnu (52x98cm). Ikona na severnim dverima.
  7. BOGORODICA, ulje na platnu (23x80cm). Ikona na carskim dverima.
  8. ARHANDJEO GAVRIL, ulje na platnu (23x78cm). Ikona na carskim dverima.
  9. SVETA TROJICA, ulje na platnu. Ikona na ikonostasu.
10. BOGORODICA S HRISTOM, ulje na platnu (65x115cm). Ikona na Bogorodicnom tronu.
11. HRISTOV HOD PO MORU, ulje na platnu (61x29cm). Ikona u sokli Bogorodicnog trona.
12. SVETI SAVA, ulje na platnu (63x63cm). Ikona na Arhijerejskom tronu.  
13. SVETA MAJKA ANGELINA, ulje na platnu (36x69cm). Ikona u juznoj pevnici.
14. CAR DAVID, ulje na platnu (36x69cm). Ikona u juznoj pevnici.
15. ARHIDJAKON STEFAN, ulje na platnu (36x69cm). Ikona u juznoj pevnici.
16. SVETI SAVA, ulje na platnu (36x69cm). Ikona u severnoj pevnici.
17. STEFAN DECANSKI, ulje na platnu. Ikona u severnoj pevnici.
18. SVETI SIMEON MIROTOCIVI, ulje na platnu (36x69cm). Ikona u severnoj pevnici.
 
 
 
 
 
 
STARE STAMPANE KNJIGE I RUKOPISI
U srpskoj pravoslavnoj crkvi cuvaju se cetiri stare stampane knjige:
1. Antologion, Dugo Polje, 1643.
2. Djejanija cerkovnaja, Moskva, 1719.
3. Teatron ili pozor istoriceskij, Sanktpeterburg, 1720.
4. Kazanij, Rimnik, 1781.
 
Najstarija knjiga je Antologion, koja je stampana od 13.XII. 1642 god. do 11.X. 1643. god. Nije ocuvana prvobitna velicina knjige, nego je obrezana prilikom prepovezivanja, skoro do samoga teksta. Sadanji su listovi 17x25cm i ocuvano je 490. Paginirani su slovenskim slovima-brojevima u gornjem desnom uglu. Ocuvani su: naslovni list sa grbom knezeva doma Besaraba na poledjini, glavura Uspenija, predgovor i pogovor na kraju. Ispod pogovora su imena stampara:
Stefan Jeromonah, Srb (Srbin)
Ivan Kunotovic, Rus
Na prvom predlistu knjige "Kazanij", stoji zapis iz 1784. godine: "Znatisja vojaceskomu polu i parohiji hrama svetago velikomucenika Prokopija, togozde i procih parohiah pol: da siju knjigu imenem vlaskuju Kazaniju kupih za 12 forinti, Ivan Suvacar, i prilozi ju hramu svetago velikomucenika Prokopija, na posluzenie vsim, za svoju dusu. Jasce bi koji otjat derznul ot hrama sego, toj prokljat da budet ot svetato velikomucenika Prokopija i svih svetih. Meseca Noembrija 21-og. 1784."
U Narodnoj biblioteci "Cjura Jaksic" u Srpskoj Crnji, cuvaju se dva rukopisa Djure Jaksica iz druge polovine XIX. veka. Originalni rukopisi su: Djurino pismo Ministarstvu prosvete Srbije i govor jednom pokojniku, koji je Djura pisao po narudzbini.
U zavicajnoj zbirci biblioteke cuvaju se i stara izdanja Djurinih knjiga iz XIX. veka, gradja o Srpskoj Crnji i ostalim naseljima opstine Nova Crnja. Tu se cuva i gradja o drugim znamenitim crnjanima kao sto su: knjizevnik Mileta Jaksic, publicista Milutin Jaksic, knjizevnica Draginja Gavrilovic, knjizevnik Momcilo Milankov, dramski pisac Vojislav Kuzmanovic i vajar Aleksandar Zarin.
KATOLICKA CRKVA
Nemci su u Srpsku Crnju naseljeni krajem XIII veka, negde 1790 godine, prvo iz Zombolja, 55 porodica a zatim i iz drugih mesta. Poreklom su iz Majnca, Trira, Lotaringije i drugih krajeva Habzburske Monarhije.
Nemacka Crnja je formirana odmah uz Srpsku Crnju ali ispod Crnjanske Grede na vodoplavnom terenu koji se morao prvo isusiti. Tek pocetkom XIX veka selo dobija formirane planski uredjene ulice.
Katolicka crkva izgradjena je 1808 godine. U njoj se nalaze dve ikone: Isus Hrist, ulje na platnu (1,20 x 2,10m) koju je uradio Karl Guc 1876 godine, velika stojeca figura frontalnog stava sa desnom rukom na grudima.
Druga ikona Hristos sa Josifom, rad je nepoznatog autora 1825 godine, dimenzija ( 77 x 160m) ulje na platnu. Josif je u Stojecem stavu oslonjen na stolarsku tezgu na kojoj sedi mali Hrist, Josif ga je obgrlio.
Od predmeta primenjene umetnosti u crkvi se nalaze:
- Veliki beli oltar, u pseudogotskom stilu izradjen 1852 godine dar porodice Cekonic. Obnovljen je krajem XIX veka. Glavni deo oltara su cetiri velike stojece figure u otvorima gotskih lukova. 
- Batisterijum iz 1836 godine. Nad kamenom krstionicom je visoki bakarni poklopac sa plasticnim ornamentom.
- Staklena vitrina z kip. Uzane zlatne ivice imaju pozlacene ukrase u stilizaciji drugog rokokoa. Vreme izrade je druga polovina XX veka.
 
 
 
 
 
RODNA KUCA - SPOMEN MUZEJ DJURE JAKSICA
Kuca u kojoj je danas smesten Muzej Djura Jaksic cesto je do danas menjala vlasnike i funkcije. Posle smrti Dionisija Jaksica kuca je pripala najmladjem sinu Venijaminu ,svesteniku u Crnji. Posle smrti Venijamina Jaksica kuca je pripala drzavi. u njoj je 1919. otvorena prva biblioteka i citaonica u Srpskoj Crnji. Godine 1932. prilikom proslave stote godine od rodjenja Djure Jaksica tadasnja opstina Srpska Crnja je postavila na ovu kucu spomen-plocu koja i danas ovde stoji. Nekoliko godina kasnije 18. maja 1939. godine svecano je otkriven reljef sa likom Djure Jaksica i smesten iznad spomen-ploce.
Pred Drugi svetski rat u ovoj kuci je bila smestena posta, a za vreme rata ovde je bilo sediste nemacke policije. Nemci su tada skinuli i spomen-plocu i reljef sa Djurinim likom. Prva odluka o otvaranju muzeja posvecenog Djuri Jaksicu doneta je 5.12.1944. godine. Muzej nije otvoren tada, vec 5. oktobra 1952. godine.
Rodna kuca Djure Jaksica stavljena je pod zastitu 1956. godine. Odluku o osnivanju Spomen-muzeja Djure Jaksica donela je Skupstina opstine Srpska Crnja 1957. Konzervirana je i restaurirana u dva maha: 1961 i 1981. godine. Zastitne radove obavio je Pokrajinski zavod za zastitu spomenika kulture SAP Vojvodine u Novom Sadu. Sadasnjoj postavci muzeja predhodile su dve postavke, ali skromne i po obimu i po tehnickoj opremi. U jednoj sobi, prof. Milan Kostic izlozio je kopije dokumenata i fotografija, izvode iz dnevne stampe, knjige i note. Drugu postavku uradio je Narodni muzej Zrenjanin u Zrenjaninu 1962. godine u okviru prvih "Liparskih veceri" koje su sadrzale niz kulturnih manifestacija, pozorisnih predstava, izlozbi i koncerata.
Izlozbeni prostor muzeja ima tri sobe. Sadasnju postavku uradio je Narodni muzej Zrenjanin 1981. godine. Muzej je postavljen tako da sama ekspozicija sustinom svog sadrzaja i doslednom realizacijom treba da predstavi kompleksnu licnost najveceg srpskog slikara i pesnika epohe romantizma. Muzeoloski interpretirani podaci o zivotu i radu Djure Jaksica prikazani su s oko 400 raznovrsnih dokumentarnih jedinica: fotokopija, kserokopija, reprodukcija u boji (originalni dokumenti se cuvaju u arhivima Novog Sada, Kragujevca, Pozarevca, Svetozareva - Jagodine, muzeja grada Beograda, a slikarska dela u galeriji Matice Srpske u Novom Sadu, Narodnom muzeju u Beogradu i Zrenjaninu) sa sazetim i studioznim legendama i etiketama kojima se objasnjava izlozbeni materijal.
KASTEL
Pet stotina jutara najplodnije banatske zemlje, koja je 150 godina bila vlasnistvo porodice Cekonica da bi ga poslednji grof iz te loze, sandor Cekonic, zbog duga na kocki 1934 godine prodao zrenjaninskom lekaru Aleksandru Sajovicu, jevreju, pripalo je nemackom generalu Nojhauzenu jer su Sajovici bezeci pred nemackom odmazdom napustili Jugoslaviju.
Nemacki general Franc Nojhauzen izgradio je 1943 godine dvorac - Kastel. Arhitekta je bio Rus-zarobljenik. Dvorac je generalu sluzio kao letnjikovac.
Godine 1981 pretvoren je u motel sa restoranom i cetrdeset lezaja sa 16 soba.
 
 
DVORAC GROFA CEKONICA
Plemicka vlastelinska porodica Cekonic pojavila se u Srpskoj Crnji jos krajem XIII veka. Vec 1792 godine Cekonici su imali u vlasnistvu oko 30000 jutara zemlje od Zombolja pa do Banatskog Dvora
Prema madjarskoj literaturi Cekonici poticu iz Zupanije VAS, na tromedji Madjarske, Austrije i Hrvatske. U toj oblasti i danas zive gradistanski hrvati. Rodocelnik ove porodice je bio Pal Cekonic koji je postao plemic 1753 godine a plemstvo mu je podarila carica Marija Terezija.
U Srpskoj Crnji postoji dvorac za upravnika imanja, sagradjen u XIX veku. Zanimljivo je da stari crnjani i danas upotrebljavaju izraz Spahija Cekonic, sto je turski izraz, a to dokazije da su na Menosu prvo bile turske spahije a zatim ugarski vlastelini i grofovi.
Poslednji Cekonic, Endre (Andrija), umro je 1928 godine u Zombolju gde je i sahranjen, a ostavio je za sobom petoro dece a najpoznatiji  crnjanima je Aleksandar (Sandor).
Podela zemlje sa Cekonicevog imanja dobrovoljcima Prvog svetskog rata i kolonistima zapoceta je 1920 godine kada je oduzeto 32700 jutara.
Aleksandar je tuzio Jugoslaviju Medjunarodnom sudu u hagu ali je presuda bila u korist drzave i postala je pravosnazna 1934 godine.
 MAJURI GROFA CEKONICA
Za 150 godina koliko su Cekonici bili prisutni na prostoru Srpske Crnje izgradjeno je mnogo objekata. Na svojim majurima, kojima su davali imena svoje dece ili predaka; Julija Majur, Leone Majur, Sandor Majur, Konstancija (Kostanc) Majur i drugi saghradjeno je mnogo stambenih i industrijskih objekata. Sve te zgrade do pocetka XIX pa do pocetka XX veka.
Bilo je tu raznih objekata, od dvoraca za uprvnike imanja pa do industijskih pogona kao sto su; kudeljara, elektricna centrala, stale, livnice, pogoni za proizvodnju alkohola, mlinovi i drugo.
Cekonic osniva 1813 godine ergelu rasnih konja u Zombolju. Nekoliko godina kasnije i u Srpskoj Crnji na Menosu takodje osniva ergelu.
Od svih majura postoje samo raspoznatljivi ostaci Julija Majur, dok su Kostanc, Lenard i ostali unisteni u potpunosti, raseljeni i ni trag im se vise nezna.
 
 
 
 
 
ZGRADA OSNOVNE SKOLE "DJURA JAKSIC"
Prvi podatci o postojanju skole u Srpskoj Crnji su iz 1778 godine. U drzavnom izvestaju stoji da je skolska zgrada u losem stanju i da je sklona padu. ucitelj je bio Ranko Gavrilovic a skola se nalazila pored crkve gde i danas postoji novija zgrada izgradjena 1894 godine izgradjena od tvrdog materijala sa lepo uradjenom fasadom koja se i danas koristi.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
KUCA KONSTANTINOVICA
Kuca je stara oko 200 godina a znacajna je po tome sto se u njoj nalazila cuvena kafana "Zvezda". Tu se od druge polovine XIX veka pa sve do sezdesetih godina XX veka odvijao kulturno-zabavni zivot Srpske Crnje. U njoj su se odrzavale cuvene igranke izmedju dva rata. U XIX veku ispred zgrade je postojao veliki trg gde su se odrzavali svi skupovi crnjana tako da je ona bila neka vrsta gradske kuce.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
KUCA MOMCILA MILANKOVA
Dvostruko je znacajna ova kuca. Prvo, jer je u njoj radio i ziveo knjizevnik Momcilo MIlankov (!924 - 1979) koji je rodjen u Srpskoj Crnji a umro u Beogradu. Bio je urednik letopisa Matice Srpske.
Kuca je takodje tipican primer panonske kuce s kraja XIX i pocetak XX veka. Tradicionalne panonske kuce pocele su da se grade krajem XVIII veka a najvise u XIX veku. Polovinom XX veka u Srpskoj Crnji prestaju da se grade kuce od naboja.
 
 
 
 
 
 
 
 
BISTA DJURE JAKSICA
Bista Djure Jaksica psotavljena je 5. oktobra 1952. godine na trgu ispred kafane "Zvezda", preko puta rodne kuce, a danas se nalazi u parku. Bistu je uradio vajar Aleksandar Zarin, rodjen u Srpskoj Crnji. Postavljena je na postament na kome je pre rata, samo dve godine (1939-1941), stajalo bronzano poprsje Kralja Aleksandra Karadjordjevica
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
SPOMENIK DJURI JAKSICU
Prilikom proslave 150 godina rodjenja Djure Jaksica (1832-1982), podignut je veliki spomenik, na prostoru ispred doma kulture i biblioteke. Spomenik je izradio Aleksandar Zarin, vajar rodjen u Sprskoj Crnji 1923. godine. Te godine (1982) "Djurini dani - Liparske veceri" trajale su 15 dana.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
CASNI KRST
Kameni casni krs, izradjen 1862 godine u porti Srpske Pravoslavna Crkve
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
GROBNICA JAKSICA
Na starom groblju nalazi se porodicna grobnica Jaksica iz XIX veka. Na slici su spomenici Dionisiju (1806 - 1878) i Jovanu (1849 - 19030 crnjanskim svestenicima.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
NAGROBNI SPOMENIK IZ XVIII VEKA
Na starom groblju nalazi se jedan spomenik iz XVIII veka. Na njemu je natpis cirilicom, staroslovenskim jezikom, da je to porodicna grobnica Lupulov (nekoliko clanova). Prezime Lupulov i danas postoji u Srpskoj Crnji.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
SPOMEN - OBELEZJA
  1. Spomenici gradjanima Srpske Crnje, poginulim na dan oslobodjenja sela 1944. (u parku)
  2. Spomen ploca na zgradi zadruznog doma, posvecena palim borcima i zrtvama II svetskog rata
  3. Spomen ploca na kuci u kojoj su tokom rata odrzavani sastanci ilegalaca
  4. Spomen ploca na kuci u kojoj se rodio Mileta Jaksic, knjizevnik
  5. Spomen ploca na kuci knjizevnika Momcila Milankova
  6. Spomen ploca na kuci u kojoj je ziveo knjizevnik i istoricar Milutin Jaksic
  7. Spomen ploca na kuci u kojoj je rodjen pisac Vojislav Kuzmanovic
  8. Spomen ploca na kuci u kojoj je rodjena knjizevnica Draginja Gavrilovic
  9. Spomen ploca na kuci vajara Aleksandra Zarina
10. Spomen ploca i reljef na kuci u kojoj je rodjen Djura Jaksic.
Sva pitanja i komentare o ovom sajtu slati na e-mail adresu srpskacrnja@gmail.com.    
Copyright © 2000-2007 http://www.SrpskaCrnja.com